Rodio se 25. decembra u pećini. Majka mu je bila devica. Sišao je na Zemlju da bi propovedao pravednost, doneo spas duše i večni život. Sa 33 godine uzneo se na nebo i obećao da će se vratiti sudnjeg dana. Možete li da pogodite kako se zvao?

Ne, nije reč o Isusu Hristu već o Mitri, od čijeg su kulta ostali samo istorijski i arheološki tragovi. Čak su i oni poznati samo stručnjacima.

Turisti koji dolaze u Rim nemaju pojma da je u večnom gradu, odakle je mitraizam počeo da se širi u prvom veku nove ere, ostao sačuvan niz “crkava”- mitreuma, uglavnom podzemnih prostorija ukopanih u stene koje su mogle da prime 30-40 ljudi. Takvih hramova bilo je mnoštvo ne samo u Italiji (procenjuje se da ih je samo u Rimu bilo više od hiljadu), već od Tripolija do Galije i Britanije, Germanije i Dakije. Sledbenici Mitre krštavali su nove vernike, sveštenik je blagosiljao hleb i vodu a izgleda i vino, i davao ih vernicima.

Ali, kada je 313. godine rimski car Konstantin pobedio u političko-verskoj borbi protiv “pagana”, nametnuo je hrišćanstvo kao državnu veru. Odmah su započeli uništavanje mitreuma i progon vernika. U mitreumu Svete Priske u Rimu i danas se mogu videti oštećene freske, polomljeni oltar i reljefi.

Mitraizam je još neko vreme pružao otpor. Na kratko se povratio, za vladavine Julijana Apostate od 361. do 363, ali je sa dolaskom Teodosija 394. godine konačno stavljen van zakona. Na temeljima uništenih mitreuma iznikle su hrišćanske crkve i bazilike. Mitraizam je zaboravljen ili je u sećanju sledbenika nove vere ostao kao “pagansko sujeverje”. Hrišćanska propaganda je sledbenicima mitraizma čak pripisivala i prinošenje ljudskih žrtava. U stvari, u originalnoj, istočnjačkoj verziji mitraizma žrtvovan je bik, a u Evropi je čak i takva žrtva zamenjena simbolikom.

U jednom trenutku mitraizam je, paralelno sa hrišćanstvom, bio toliko raširen da je jedan od najvećih istraživača religija, Ernest Renan, zaključio: “Da je širenje hrišćanstva u nekom trenutku zaustavljeno, danas bi svet verovao u Mitru.”

Data reč je – Zakon

Kako bi danas izgledala liturgija da je umesto hrišćanstva pobedio mitraizam?

Umesto Isusa, iza oltara bi imali Mitru sa ukroćenim kosmičkim bikom iz koga su ponikli sav biljni i životinjski svet, ali i sam čovek. U blizini bi se nalazila predstava velikog sunca – simbola Mitrinog prijatelja boga Sunca (taj simbol je preuzelo hrišćanstvo i utisnulo ga na hostije i monstrance – posude za relikvije). Mesto hrišćanskog sveštenika zauzimao bi mitraistički “pater” sa pastirskim štapom (kakav su kasnije nosili i prvi hrišćanski sveštenici), u crvenoj odori (kao katolički biskupi) i sa dvojicom mladih pomoćnika – opet isto kao kod katolika. Ne bi se palile sveće, već baklje. Jedna bi bila okrenuta naviše – da predstavlja zoru, druga naniže – kao predstava sumraka.

Posle propovedi o solidarnosti i pravdi, sledili bi kratki dramski prikazi – na primer, “Kada je Jupiter uništio titane”. Potom bi pater blagosiljao hleb i vodu ili vino, a pomoćnici sa maskama gavrana delili bi ih vernicima koji ne bi klečali, već udobno leškarili na klupama duž zidova hrama.

Dok vernici sa rangom (i maskama) lava dele vernicima insense, kroz skup bi prošao i sveštenik koji u jednoj ruci drži kožu bika, a u drugoj posudu za prikupljanje priloga. Sledbenici boga Mitre bili su vegetarijanci. Rimski istoričar Porfirije piše o njihovom verovanju u seobu duše kroz razna živa bića, pre nego što dostigne visoke nebeske nivoe. “Ne jedu meso”, kaže Porfirije, “niti ubijaju životinje.”

Jedan od najtežih grehova mitraizma bio je kršenje dogovora ili date reči. Mitra se često prikazuje kao bog koji se rukuje: stiskom ruke potvrđuje sporazume i pravdu.

Maske su bile potvrda različitih nivoa inicijacije. Počinjalo se od nivoa gavrana, pod pokroviteljstvom Merkura. Sledeći stepen bili su “nimfusi”, (sa simbolom larve ili zmije koja odbacuje košuljicu, odnosno predstojeće promene) pod zaštitom Venere. Zatim “miles”, odnosno vojnici pod zaštitom Marsa, čiju je inicijaciju pratila ceremonija krunisanja posle otimanja mača od naoružanog muškarca.

Sledeći stepen bio je lav, pod zaštitom Jupitera, pa “persijanac”, pod Mesecom. Najviši stepeni bili su “heliodrom”, pod zaštitom Sunca i nad svima, vrhovni sveštenik, “pater”, opet pod zaštitom Merkura.

U hipotetičkoj mitraističkoj civilizaciji možda više ne bi postojale maske – kao što su hrišćanski sveštenici odbacili pastirski štap, ali bi postojala krštenja i pričesti. Mitraistii su krštavali vernike “svetom vodom.” Tertulijan u trećem veku piše: “Mitra stavlja znak na čelo svojih vojnika, nudi im hleb i uskrsnuće.” Među vernicima je bilo malo žena. Antički izvori čak govore o “religiji usmerenoj na muškarce”, a izvesno je da je imala izuzetnog uspeha u rimskoj vojsci.

Mitraizam se dopadao i carskoj birokratiji ali i robovima i slobodnjacima, dakle, svima koji su bili daleko od svojih porodica i poslom ili statusom udaljeni od postojbine. Moral (važnost date reči) i solidarnost među sledbenicima te religije, popunjavali su prazninu koju je izazivao nedostatak porodice.

Postoje, međutim, indicije da je mitraizam počeo da postaje popularan i kod žena. Porfirije, na primer, govori i o ženskom stepenu inicijacije “jena”, a na grobu jedne žene u blizini Tripolija piše: “Elija Arisut, živela je manje-više 60 godina, bila je Lavica i ovde leži.”

Original i kopija

Jedno od pitanja koje se oduvek postavlja s obzirom na ogromnu sličnost božanskih atributa i rituala hrišćanstva i mitraizma, jeste – ko je koga kopirao?

U odnosu na 2.000 godina hrišćanstva, mitraizam je najmanje 1.500 godina stariji.

Mitra je jedno od solarnih božanstava hinduističkog panteona i sa drugim bogom, Varunom čuvar kosmičkog reda. Oko 1 300. godine pre nove ere, kult boga Mitre je zaživeo i među Persijancima.

Originalno verovanje da se Mitra rodio iz stene sa bakljom i nožem u rukama kasnije se pretvorilo u legendu o rođenju u pećini, pošto je inkarniran u utrobi device. Mitrin rođendan nije slučajno bio 25. decembar – zbog zimskog solsticija, taj datum je ritualni dan u mnogim drevnim kulturama.

U IV veku hrišćanska crkva ga je iz istih razloga proglasila danom Isusovog rođenja.

Ni krštenje nisu izmisili hrišćani – praktikovale su ga, osim sledbenika kulta Mitre, i razne druge indijske sekte. Pričest – zajednički obrok, zajednička je mnoštvu religija, baš kao i poštovanje hleba i vode (vino je došlo kasnije, jer je kasnije i nastalo). Što se tiče večnog života, nema nikakve sumnje da su ga sledbenici Mitre od samog nastanka smatrali nagradom za učinjeno dobro na ovom svetu.

Po nešto kasnijoj mitologiji, Mitra uvodi (inicira) u svoje misterije boga Sunca sa kojim potom obavlja ritualni “zajednički obrok” i sklapa sporazum, da bi se na kraju popeo na nebo vatrenim kočijama. Među Mitrinim dostignućima je pokoravanje kosmičkog bika koga je žrtvovao da bi se od njegove krvi i semena rodile biljke i životinje. Osim toga, prekinuo je dugotrajnu sušu tako što je nebeski svod pogodio bakljom. Iz verovanja da je nebeski svod kamena kupola (verovatno zbog pada meteorita), nastala je praksa da se hramovi Mitre ukopavaju u stenu koja predstavlja nebo. Zato su i plafoni mitreuma bili ofarbani u plavo sa naslikanim zvezdama i konstelacijama. Mitra je više puta učinio da iz stene poteče voda – mnogo kasnije su to uradili i Mojsije i sveti Petar.

Mitraizam nije imao jevanđeliste, ali nemački naučnik Rajnhold Merkelbah kaže, da je u rimsko vreme postojao čovek koji je bio neka vrsta verskog autoriteta mitraista. Rođen na teritoriji koja je nekada pripadala Persiji, dobro je poznavao grčki i Platonovu filozofiju. Iza njega nisu ostali nikakvi spisi – mitraizam je bio mistična religija čije se učenje prenosilo usmenim predanjem. Ali, ostalo je mitraističko nasleđe koje i danas živi u gotovo svim evropskim jezicima: nazivi dana u nedelji. Nizom geometrijskih proračuna, taj bezimeni sledbenik Mitre i podanik Rimske Imperije izračunao je udaljenost planeta od Zemlje (uključujući i Sunce i Mesec, koji su u to vreme smatrani planetama) i po tom redosledu nazvao dane: ponedeljak po Mesecu, utorak po Marsu, sreda po Merkuru, četvrtak po Jupiteru, petak po Veneri… Za sledbenike Mitre to je bilo veoma značajno, jer su verovali da se ljudska duša rađa na visokim planovima univerzuma i da, pri dolasku na Zemlju, od dana rođenja zavisi koje će planete na nju uticati.

U Mitru su verovali i rimski imperatori Dioklecijan i Septimije Sever. Ali, ta tesna povezanost mitraističke religije sa vojskom, značajno je doprinela njenom brzom kraju. Kada je imperator Konstantin naložio svojim generalima da napuste Mitru i okrenu se Isusu, naređenje je izvršeno brzo i potpuno…